Landschappelijk erfgoed

De Zavelenberg is een halfnatuurlijk gebied dat gedurende eeuwen haar agrarisch karakter heeft weten te behouden, als een van de laatste overblijfselen van het landbouwverleden van de regio in een gebied dat sterk verstedelijkt is. Het wordt gekenmerkt door zijn heuvelachtige landschap, weiden, hagen, bossen en waterrijke gebieden, waar natuurlijke habitats, fauna en flora voorkomen die zeldzaam zijn in het Brussels Gewest. Een van de grote uitdagingen van het project is het behoud van de agrarische en sociale dynamiek van het gebied en tegelijkertijd de bescherming van het natuurlijke erfgoed.

Van een traditionele boerderij naar een stadsboerderij

De historische vierkantshoeve lag strategisch tussen de weides op de helling en de akkers op het plateau. Oorspronkelijk functioneerde ze als een relatief autonome entiteit, met een eerder afstandelijke relatie tot de toen nog verre stad. Vandaag is de situatie omgekeerd: de stad omringt de Zavelenberg, en de nieuwe ligging van de boerderij geeft haar een vernieuwde rol als scharnier tussen landbouw en stedelijk leven. Zo evolueert de hoeve van een gesloten, zelfstandige landbouwsite naar een open en gastvrije structuur.

Herinterpretatie van de vierkantshoeve

Historische vierkantshoeves zijn opgebouwd rond een functionele binnenkoer, met een representatieve gevel aan de straatzijde en een achtergevel gericht op de velden. De nieuwe boerderij herinterpreteert deze typologie en organiseert zich rond twee koeren. De productieve koer is gewijd aan het werk: ze is functioneel van opzet en opent zich naar het natuurgebied. De publieke koer wordt omsloten door twee luifels en maakt via twee openingen de verbinding met de stad.

Door de verschillende hoofdfuncties onder te brengen in afzonderlijke volumes ontstaat een helder, functioneel en flexibel geheel. Op het eerste gezicht lijkt de boerderij daardoor geen klassiek agrarisch gebouw: ze bevat elementen die zowel aan stedelijke als aan agrarische architectuur doen denken. De boerderij heeft twee gezichten, twee complementaire kanten. Enerzijds nodigt ze bezoekers uit om landbouw en natuur te ontdekken; anderzijds weerspiegelt haar gevel de efficiënte en harmonieuze werking van de verschillende landbouwactiviteiten.

Een ontmoetingsplek voor de wijk

Naast een agrarische beheersfunctie zal het gebouw namelijk ook een sociale en educatieve functie vervullen. Het wordt een ontmoetingsplek voor de wijk, waar buurtactiviteiten binnen of in open lucht kunnen doorgaan, met moestuinen, plaats voor een buurtmarkt, …. Een plek waar buurtbewoners in contact kunnen komen met natuur en landbouw en deze kunnen ervaren. Waar kinderen uit de scholen in de buurt kunnen leren over natuur en landbouw.

Een minimale impact

Het graslandschap van de ‘Zavelenberg’ heeft een grote ecologische waarde die in stand wordt gehouden door het laten begrazen door schapen. De boerderij vervult daarom een belangrijke functie in het in stand houden van dit landschap. Het is echter belangrijk om de impact van het gebouw op dit landschap zo beperkt mogelijk te houden. De structuur van het boerderijgebouw is daarom ontworpen met demonteerbare verbindingen zodat de boerderij eenvoudig kan verkleinen, uitbreiden of zelfs helemaal verdwijnen. Diversificatie en evolutie van de landbouwactiviteiten, toevoegingen van andere functies en gebruiken, en uitbreiding of inkrimping worden hierdoor eenvoudig mogelijk gemaakt.

Een adaptieve structuur

Het programma van de stadsboerderij is verdeeld in verschillende functionele eenheden binnen deze adaptieve structuur. De gevels en binnenwanden bestaan uit modulaire invullingen tussen de structurele elementen, waarbij de materialen en de expressie steeds de functionele behoeften volgen. Ook de buitenverharding is opgebouwd uit (gerecupereerde) eurodals, die eenvoudig kunnen verplaatst worden in functie van het gebruik, of weggenomen indien ze niet meer nodig zouden zijn.

Een laboratorium voor circulair en duurzaam bouwen

De invulling van de lichte houtstructuur van kolommen en balken gebeurt met lokale en hernieuwbare materialen, zoals aarde, lokale houten planken en lattenwerk, schelpen uit de Noordzee, kalkhennepblokken, enz. Eeuwenoude constructietechnieken, zoals bijvoorbeeld leem-vakwerk of aarden vloeren - bij uitstek duurzaam - worden toegepast in de hedendaagse context. De gemeenschap wordt nauw betrokken, waarbij het gebouw mee door hen wordt gebouwd en onderhouden, waarbij het fysiek aanraken van de bouwmaterialen en hanteren van bouwgereedschappen niet enkel een educatieve rol speelt, maar ook maakt dat het gebouw in grote mate onderdeel wordt van de gemeenschap. Er wordt daarenboven ingezet op een maximalisatie in het gebruik van gerecupereerde materialen, zoals de metalen dakplaten, vloertegels, sanitaire toestellen, natuurstenen plinten, enz.

Low-tech en natuur als energiebron

Een maximaal gebruik van natuurlijke hulpbronnen en het creëren van synergieën tussen de verschillende technische installaties vormen de basis van het energieconcept van deze stadsboerderij. Een intelligent gebouwontwerp vermindert ook de behoefte aan dure en onderhoudsintensieve technische installaties. Zo zorgen de oriëntatie van de gebouwen en het ontwerp van de gevels voor natuurlijke ventilatie voor de schapenstal, en voor zonnewinsten in de winter, terwijl in de zomer oververhitting wordt voorkomen. Een enorme watertank in een watertoren van ongeveer 47.000 liter slaat tijdens de natte maanden regenwater op, dat kan worden gebruikt om de velden te bevloeien tijdens droge perioden en de schapen van drinkwater te voorzien, zonder gebruik van elektrische pompinstallaties.